Autisme en perfectionisme: hoe ze samenhangen

Foto van Iris van der Steen, MsC

Iris van der Steen, MsC

Psycholoog

Inhoudsopgave

Je hebt een mail al drie keer herschreven. Niet omdat de inhoud niet klopte, maar omdat één zin misschien anders gelezen kon worden dan je bedoelde. Een collega zegt luchtig: “Joh, het is maar een mailtje.” Voor jou voelt dat anders. Zolang het niet precies klopt, blijft het knagen.

Heb je autisme, of vermoed je dat je autistisch bent, dan vraag je je misschien af waar die drang naar ‘precies goed’ vandaan komt. Hoort het bij je autisme, is het perfectionisme, of allebei? Vaak lopen die twee door elkaar heen. Juist daarom loont het om ze uit elkaar te halen.

In dit artikel leg ik uit hoe autisme en perfectionisme met elkaar samen kunnen hangen, hoe je het verschil ziet tussen gezonde precisie en perfectionisme dat je uitput, en wat je concreet kunt doen. Ik stel daarbij geen diagnose op afstand. Wel hoop ik dat je je eigen patroon na het lezen een stuk beter begrijpt.

Wat bedoelen we met autisme en perfectionisme?

Autisme is een aangeboren, andere manier van informatie verwerken. In het handboek dat psychologen en psychiaters gebruiken (de DSM-5) heet het officieel autismespectrumstoornis. Hoe het zich uit, verschilt sterk per persoon. Veelvoorkomende kenmerken zijn een andere manier van sociaal communiceren, een sterke behoefte aan voorspelbaarheid, intense interesses en een gevoelige prikkelverwerking.

Over taal: de ene persoon noemt zichzelf liever ‘autistisch’, de ander zegt ‘ik heb autisme’. Ik wissel beide vormen af en bedoel ze allebei met respect.

Perfectionisme is geen diagnose, maar een patroon. Je legt de lat structureel heel hoog, je beoordeelt jezelf streng als iets niet lukt en je gevoel van eigenwaarde hangt sterk af van hoe goed je presteert. Wil je eerst meer weten over de basis? Lees dan alles over perfectionisme.

Hoe hangen autisme en perfectionisme samen?

Autisme veroorzaakt niet automatisch perfectionisme. Wel kunnen een aantal autistische kenmerken ervoor zorgen dat perfectionisme makkelijker ontstaat en blijft hangen. Er zijn onderzoeken die erop wijzen dat perfectionistische trekken bij autistische mensen vaker voorkomen, al is het wetenschappelijke beeld nog niet compleet.

Hieronder de verbanden die ik in mijn werk als psycholoog het vaakst tegenkom.

Behoefte aan voorspelbaarheid en controle

Veel autistische mensen ervaren de wereld als onvoorspelbaar en druk. Dingen precies goed doen kan dan voelen als een manier om grip te houden. Als jij bepaalt hoe het rapport eruitziet, is er tenminste íéts dat klopt. Het lastige is dat die controle snel kan uitgroeien tot een eis die je jezelf bij álles oplegt.

Detailgericht en zwart-wit denken

Je ziet het kleine foutje in de tabel dat niemand anders opvalt. Dat is een kwaliteit, maar het maakt het ook moeilijker om iets ‘goed genoeg’ te vinden. Komt daar een neiging tot zwart-wit denken bij, dan voelt iets al snel als goed óf fout, zonder grijs gebied ertussen. Een presentatie met één haperende dia voelt dan als een mislukte presentatie.

Jarenlang aanpassen en maskeren

Veel autistische volwassenen, vooral mensen die pas later een diagnose kregen, hebben jarenlang hun best gedaan om niet op te vallen. Dat heet ook wel maskeren of camoufleren: sociale regels aanleren, gesprekken voorbereiden, je eigen reacties voortdurend in de gaten houden. Perfectionisme kan daar een verlengstuk van zijn. Als je geen fouten maakt, kan niemand zien dat je moeite hebt.

Eerdere ervaringen met kritiek en misverstanden

Heb je vaak meegemaakt dat iets ‘verkeerd’ overkwam zonder dat je begreep waarom? Dan leer je soms om alles extra zorgvuldig te doen. Het voelt veiliger om honderd keer te controleren dan om opnieuw verrast te worden door een reactie die je niet zag aankomen.

Sterke interesses en identiteit

Intense interesses kunnen een grote bron van plezier en kennis zijn. Tegelijk kan je gevoel van wie je bent er sterk aan vastzitten. Een fout op het gebied waar jij dé expert in bent, kan dan aanvoelen als een aanval op jezelf in plaats van als een gewone vergissing.

Precisie of perfectionisme? Zo zie je het verschil

Niet alles wat op perfectionisme lijkt, ís perfectionisme. Dat onderscheid wordt vaak overgeslagen, terwijl het voor autistische mensen juist belangrijk is. Je behoefte aan precisie hoort bij jou en hoeft niet ‘weggewerkt’ te worden. Het wordt pas een probleem als de drijfveer angst is en de prijs te hoog wordt.

Gezonde precisiePerfectionisme
Wat drijft je?Rust, overzicht, plezier in iets dat kloptAngst voor fouten, kritiek of afwijzing
Als het niet luktOngemak of irritatie die weer wegebtZelfkritiek die blijft hangen (“ik ben dom”)
Wie bepaalt de lat?Jij, passend bij de situatieEen innerlijke norm die altijd hoger kan
Wat kost het?Weinig, of het levert energie opVeel tijd, slaap en energie

Een voorbeeld. Je kruidenrek alfabetisch ordenen omdat dat rust geeft in je hoofd, is geen probleem. Maar een werkdocument tot twee uur ‘s nachts herschrijven omdat je bang bent dat je leidinggevende je anders incompetent vindt, wijst eerder op perfectionisme.

Hoe perfectionisme bij autisme eruit kan zien

Herkenning helpt om het patroon te doorzien. Een paar situaties die veel mensen herkennen:

  • Op je werk: moeite met opdrachten als “maak even een ruwe opzet”, omdat niet duidelijk is wat ‘ruw’ betekent. Taken liever zelf doen dan delegeren, omdat het anders niet goed gaat.
  • In sociale situaties: gesprekken vooraf uitschrijven of oefenen, en na een verjaardag nog uren naspelen wat je zei en of dat wel goed overkwam.
  • Bij nieuwe taken: niet kunnen beginnen zolang je niet precies weet hoe het moet. Dat lijkt op uitstelgedrag, maar het is eigenlijk wachten op zekerheid.
  • Thuis: dingen moeten op één bepaalde manier, en als een huisgenoot het anders doet, voelt dat als een inbreuk.
  • Met hobby’s of interesses: stoppen met iets wat je leuk vond zodra je merkt dat je er niet uitzonderlijk goed in bent.

Herken je vooral het sociale naspelen en de angst om dingen verkeerd te doen? Dan speelt faalangst vaak een grote rol naast het perfectionisme.

De prijs: overprikkeling, uitputting en burn-out

Perfectionisme kost bij iedereen veel energie. Bij autisme komt dat bovenop een brein dat al hard werkt om prikkels te verwerken en sociale situaties te ‘vertalen’. Wie daarnaast ook nog maskeert, gebruikt eigenlijk de hele dag reservebrandstof.

Daardoor bouwt uitputting zich soms ongemerkt op. Je merkt het pas als je na het werk niets meer kunt, sneller overprikkeld raakt of vaardigheden die normaal vanzelf gaan ineens niet meer lukken. In de autistische gemeenschap wordt dit vaak autistische burn-out genoemd. Dat is geen officiële diagnose, maar veel mensen herkennen zich er sterk in. Neem zulke signalen serieus, en bespreek ze met je huisarts als ze aanhouden.

Overlap met ADD en hoogbegaafdheid

Autisme komt niet altijd alleen. Het kan samengaan met ADHD of ADD, en ook met hoogbegaafdheid. Elke combinatie kleurt perfectionisme net anders. Bij ADD zie je bijvoorbeeld vaak een wisselwerking met uitstelgedrag en vergeetachtigheid; lees daarover meer in het artikel over ADD en perfectionisme. Ben je ook hoogbegaafd, of word je dat genoemd? Dan vind je herkenning in perfectionisme en hoogbegaafdheid.

Wat helpt bij perfectionisme als je autistisch bent?

Algemene tips als “verlaag je lat” of “wees wat minder streng” zijn voor veel autistische mensen te vaag. Wat ‘lager’ is, blijft dan onduidelijk. De handvatten hieronder zijn juist concreet en voorspelbaar.

1. Maak ‘goed genoeg’ meetbaar

Bepaal vóórdat je begint wanneer iets af is. Schrijf het op: “Deze mail is af als hij de vraag beantwoordt, de datum bevat en ik hem één keer heb nagelezen.” Een duidelijk criterium geeft houvast. Je hoeft dan niet op je gevoel te vertrouwen, dat bij perfectionisme altijd zegt dat het nog beter kan.

2. Werk met een vaste eindtijd

Geef een taak een tijdsblok en zet een wekker. Spreek met jezelf een afrondritueel af: opslaan, versturen, laptop dicht. Een voorspelbaar einde maakt stoppen minder ongemakkelijk dan een open einde dat steeds verschuift.

3. Vraag om expliciete verwachtingen

Op je werk scheelt het enorm als je weet wat er van je verwacht wordt. Durf te vragen: “Hoeveel tijd mag dit kosten?” of “Wat moet er minimaal in staan?” Daarmee leg je de lat niet zelf op de hoogste stand, maar krijg je een realistische norm van buitenaf.

4. Onderscheid regels die helpen van regels die je vastzetten

Schrijf je ‘moeten’-regels eens op. “Ik moet elke mail drie keer lezen.” “Ik mag in een gesprek nooit iets verkeerds zeggen.” Kijk daarna per regel: geeft deze regel me rust, of vooral spanning? Houd de regels die je helpen en kies er één die je wilt versoepelen.

5. Doe kleine, voorspelbare experimenten

Perfectionisme leunt op een voorspelling: “Als ik dit niet perfect doe, gaat het mis.” Test die voorspelling in kleine stapjes. Verstuur bijvoorbeeld één interne mail na maar één keer nalezen. Schrijf vooraf op wat je verwacht dat er gebeurt en noteer achteraf wat er écht gebeurde. Zo verzamel je bewijs dat je hoofd misschien niet zelf zou geven. Kies de experimenten zelf en houd ze klein, zodat ze niet onvoorspelbaar of overweldigend worden.

6. Plan herstel bewust in

Na een vergadering, een feestje of een dag vol maskeren heb je herstel nodig. Plan dat net zo serieus in als je werk. En zoek plekken en mensen bij wie je niet hoeft te maskeren. Hoe minder energie het kost om ‘goed over te komen’, hoe minder grip het perfectionisme op je krijgt.

7. Praat tegen jezelf zoals tegen een collega

Merk je dat je jezelf afkraakt na een fout? Vraag je dan af wat je tegen een collega zou zeggen die dezelfde fout maakte. Waarschijnlijk iets veel redelijkers. Die toon mag je ook voor jezelf gebruiken.

Wanneer is professionele hulp verstandig?

Het is verstandig om hulp in te schakelen als je perfectionisme je slaap, je werk of je relaties duidelijk in de weg staat, als je langdurig uitgeput of somber bent, of als je merkt dat je steeds sneller overprikkeld raakt.

Vermoed je dat je autisme hebt, maar is dat nooit onderzocht? Ga dan langs je huisarts. Die kan je doorverwijzen voor diagnostiek bij een psycholoog of psychiater die gespecialiseerd is in autisme bij volwassenen. Zelf stel ik geen autismediagnose. Wel kan ik je helpen met het perfectionistische patroon, en ik vind het belangrijk om daarbij rekening te houden met hoe jouw brein werkt. Een aanpak die bij jou past, werkt beter dan een standaardprogramma.

Veelgestelde vragen

Is perfectionisme een kenmerk van autisme?

Nee, perfectionisme is geen officieel kenmerk van autisme en staat niet in de diagnostische criteria. Het komt wel vaak samen voor. Dat lijkt onder meer te maken te hebben met de behoefte aan voorspelbaarheid, detailgericht denken en jarenlang aanpassen aan een omgeving die niet op jou is ingericht.

Kan perfectionisme op autisme lijken?

Ja. Starheid, een grote behoefte aan controle en het vermijden van sociale situaties kunnen ook voortkomen uit perfectionisme of angst. Andersom wordt autisme soms gemist omdat iemand ‘gewoon perfectionistisch’ lijkt. Het onderscheid maken vraagt om zorgvuldig onderzoek door een professional.

Gaat perfectionisme over als je autisme hebt?

Je behoefte aan structuur en precisie hoort bij jou, en die hoeft niet weg. Het perfectionistische deel, de angst voor fouten en de harde zelfkritiek, kan wel veranderen. Dat gaat meestal geleidelijk, met kleine stappen en een aanpak die aansluit bij hoe jij denkt.

Helpt een autismediagnose bij perfectionisme?

Een diagnose verandert het perfectionisme niet direct, maar kan wel veel opleveren. Veel mensen zijn daarna milder voor zichzelf, omdat ze begrijpen waarom sommige dingen zoveel energie kosten. Dat begrip geeft ruimte om eerlijker te kijken naar welke eisen echt nodig zijn.

Tot slot

Autisme en perfectionisme kunnen elkaar versterken, maar ze zijn niet hetzelfde. Je oog voor detail en je behoefte aan duidelijkheid zijn waardevol. Het wordt pas zwaar als angst de lat bepaalt en je jezelf voortdurend uitput om fouten te voorkomen. Als je dat verschil leert zien, kun je de precisie houden die bij je past en het perfectionisme stap voor stap afbouwen.

Herken je jezelf in dit patroon en wil je er niet langer alleen mee worstelen? Plan dan een vrijblijvende kennismaking. Dan kijken we samen, in jouw tempo en op een manier die bij jou past, wat ik voor je kan betekenen.